Nowy Meksyk - Wikiwand
For faster navigation, this Iframe is preloading the Wikiwand page for Nowy Meksyk.

Nowy Meksyk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Nowy Meksyk
State of New Mexico
stan
47. stan od 6 stycznia 1912
Pieczęć Flaga
Dewiza: Crescit eundo
Państwo  Stany Zjednoczone
Stolica Santa Fe
Kod ISO 3166-2 US-NM
Gubernator Michelle Lujan Grisham (D)
Powierzchnia 314 917[1] km²
Populacja (2017)
• liczba ludności

2 088 070[2]
• gęstość 5,79 os./km²
Strefa czasowa UTC-07:00
UTC-06:00
Języki urzędowe de iure brak (de facto na równi angielski i hiszpański)
Położenie na mapie USA
Strona internetowa
Portal Portal Stany Zjednoczone

Nowy Meksyk (ang. New Mexico, hiszp. Nuevo México, wymowa: /nu: ˈmɛksɪkoʊ/ i) – stan na południowym zachodzie Stanów Zjednoczonych. Od południa graniczy z Meksykiem, natomiast z pozostałych stron z innymi amerykańskimi stanami (od zachodu Arizoną, od północy z Kolorado, od wschodu z Oklahomą i Teksasem).

Stolicą stanu jest Santa Fe, a największym miastem Albuquerque. Nowy Meksyk ma najwyższy odsetek ludności latynoskiej w Stanach Zjednoczonych i drugi najwyższy po Alasce, odsetek rdzennych Amerykanów.

Symbole stanu

  • Dewiza: Crescit Eundo („Rośnie sam”)
  • Przydomek: Land of Enchantment („Kraina Oczarowania”)
  • Symbole:

Historia

  • 1540-1542 – wyprawa hiszpańskiego konkwistadora Francisco Vásquez de Coronado
  • 1610 – gubernator Nowego Meksyku Pedro de Peralta formalnie zakłada miasto Santa Fe
  • 1680 – zwycięska rebelia ludu Pueblo pod wodzą Popé zmusiła hiszpańskich kolonizatorów do opuszczenia na pewien czas niemal całego Nowego Meksyku
  • do 1821 wchodził w skład hiszpańskiego Wicekrólestwa Nowej Hiszpanii, następnie Meksyku
  • 1848 – po przegranej wojnie Meksyk przekazał Amerykański Południowy-Zachód Stanom Zjednoczonym
  • 1912 – Nowy Meksyk został przyjęty do Unii jako 47 stan
  • 16 lipca 1945 – na pustyni koło Alamogordo zdetonowano w celach doświadczalnych pierwszą bombę atomową

Geografia

Wąwóz rzeki Rio Grande
Wąwóz rzeki Rio Grande

Klimat jest bardzo zróżnicowany w zależności od położenia i wysokości. Na południu przeważają pustynie, gdzie temperatury w lecie przekraczają 38 °C, a na północy śnieżne szczyty, gdzie temperatury zimą spadają wiele stopni poniżej zera.

Chociaż Nowy Meksyk jest piątym co do wielkości stanem USA pod względem powierzchni, to jest szóstym – najmniej zaludnionym. Około jednej czwartej ludności mieszka w mieście Albuquerque, w środkowej części stanu[3].

Nowy Meksyk ma wiele zalesionych dolin i szczytów w południowych Górach Skalistych, pustynnych kanionów na południu, a na wschodzie wysokich płaskowyżów Wielkich Równin[3]. Najwyższym szczytem jest Wheeler Peak, wznoszący się na wysokość 4013 m n.p.m.

Największe miasta Nowego Meksyku[4]
Lp. Miasto Ludność
(2017)
1 Albuquerque 558 545
2 Las Cruces 101 712
3 Rio Rancho 96 159
4 Santa Fe 83 776
5 Roswell 47 775
6 Farmington 45 450
7 Clovis 38 962
8 Hobbs 37 764
9 Alamogordo 31 248
10 Carlsbad 28 774

Demografia

Piramida wieku
Piramida wieku

Spis ludności z roku 2010 stwierdza, że stan Nowy Meksyk liczy 2 059 179 mieszkańców, co oznacza wzrost o 240 133 (13,2%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2000. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 6,1% populacji, 23,4% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 16,9% to osoby mające 65 i więcej lat. 50,5% ludności stanu stanowią kobiety[5].

Język

W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami są[6]:

Rasy i pochodzenie

Według danych z 2018 roku, 74,5% mieszkańców stanowiła ludność biała (37,7% nie licząc Latynosów), 9,6% to rdzenna ludność Ameryki, 3,2% miało rasę mieszaną, 2,1% to Murzyni lub Afroamerykanie, 1,5% to Azjaci, 0,07% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 48,5% ludności stanu[7].

Hiszpańscy Amerykanie stanowili większość populacji do lat 40. XX wieku. W 2018 roku największe grupy stanowią osoby pochodzenia meksykańskiego (31,5%), niemieckiego (8,0%), hiszpańskiego (7,5%), irlandzkiego (5,9%), Nawahowie (5,9%) i angielskiego (5,8%). Inne duże grupy obejmują osoby pochodzenia „amerykańskiego” (90 tys.), włoskiego (44,7 tys.), francuskiego (37 tys.), szkockiego (31 tys.) i polskiego (21,3 tys.)[7].

Religia

Katolicki Kościół św. Filipa Neri w Albuquerque.
Katolicki Kościół św. Filipa Neri w Albuquerque.

Dane z 2014 r.[8]:

Gospodarka

Kopalnia miedzi Chino w Santa Rita.
Kopalnia miedzi Chino w Santa Rita.

Głównymi pracodawcami w Nowym Meksyku są opieka zdrowotna, handel detaliczny, hotelarstwo i usługi edukacyjne. Około jednej czwartej produktu krajowego brutto (PKB) stanu pochodzi z działań rządowych, w tym federalnych przedsiębiorstw cywilnych, takich jak Departament Energii w Los Alamos National Laboratory[3].

Przemysł i energia

Nowy Meksyk jest ósmym co do wielkości producentem energii w kraju, głównie ze względu na produkcję ropy naftowej, gazu ziemnego i węgla. Stan nie posiada elektrowni jądrowych, ale ma drugą pod względem wielkości rezerwę uranu w kraju. Mimo że obecnie nie pracuje żadna kopalnia uranu, znaczne ilości uranu wydobyto w tym stanie, w latach 1948–2002. Nowy Meksyk ma znaczne zasoby odnawialne, zwłaszcza z wiatru i energii słonecznej[3].

Rolnictwo

Nowy Meksyk konsekwentnie plasuje się w czołówce trzech stanów produkujących najwięcej pekanu i ma jedne z największych stad mlecznych w kraju[10]. Do innych głównych upraw należą cebula, papryka chili, bawełna, kukurydza, pszenica i sorgo. Znaczny dochód przynosi także produkcja siana z lucerny[11].

Turystyka

Zabytkowy kościół Quarai. Pozostałości XVII-wiecznej hiszpańskiej misji franciszkańskiej.
Zabytkowy kościół Quarai. Pozostałości XVII-wiecznej hiszpańskiej misji franciszkańskiej.

Turystyka jest jedną z głównych gałęzi gospodarki w Nowym Meksyku. Stan znany jako „Kraina Oczarowania” przyciąga miliony turystów każdego roku[12]. Do głównych atrakcji należą indiańskie ruiny i ceremonie, górskie i pustynne krajobrazy, wiele parków narodowych i zabytków o znaczeniu kulturalnym, historycznym i naukowym[12]. Park Narodowy Carlsbad Caverns który zawiera ponad 100 jaskiń ma co roku ponad 400 tys. odwiedzin[13].

Albuquerque International Balloon Fiesta który odbywa się zawsze w październiku, jest jednym z największych festiwali baloniarskich na świecie[12].

Uczelnie

  • University of New Mexico
  • University of Albuquerque
  • New Mexico State University
  • Eastern New Mexico University
  • Western New Mexico University
  • New Mexico Highlands University

Interesujące miejsca

  • Park Narodowy Carlsbad Caverns,
  • Trinity Test Site – miejsce pierwszego (próbnego) wybuchu nuklearnego dokonanego 16 lipca 1945 roku niedaleko Alamagordo
  • Poligon Rakietowy White Sands – miejsce wczesnych amerykańskich prób rakietowych (rakiety V2, Werner von Braun),
  • okolice miasta Roswell – słynące z miejsca legendarnej, domniemanej katastrofy UFO,
  • obserwatorium radioastronomiczne Very Large Array – w pobliżu miasta Socorro, posiadające radioteleskop składający się z 27 anten parabolicznych o średnicy 25 m każda,
  • Spaceport America – pierwszy prywatny port kosmiczny zbudowany przez Virgin Galactic należące do Richarda Bransona.

Pomniki narodowe

Przypisy

  1. State Area Measurements and Internal Point Coordinates (ang.). U.S. Census Bureau. [dostęp 2018-04-09].
  2. U.S. Census Bureau QuickFacts: New Mexico, www.census.gov [dostęp 2018-01-04] (ang.).
  3. a b c d New Mexico – State Energy Profile Analysis – U.S. Energy Information Administration (EIA), www.eia.gov [dostęp 2019-01-29].
  4. Biggest Cities in New Mexico, www.biggestuscities.com [dostęp 2019-01-29].
  5. ACS DEMOGRAPHIC AND HOUSING ESTIMATES; 2013-2017 American Community Survey 5-Year Estimates, www.census.gov [dostęp 2019-01-29] (ang.).
  6. Data Center Results, apps.mla.org [dostęp 2019-01-29].
  7. a b 2018: ACS 5-Year Estimates Data Profiles – New Mexico, data.census.gov [dostęp 2020-06-21].
  8. Adults in New Mexico. Pew Research Center, 2014. [dostęp 2019-01-16].
  9. State Membership Report. The ARDA. [dostęp 2019-01-16].
  10. Articles, facts & infographics about New Mexico Agriculture, Farm Flavor [dostęp 2020-06-21] (ang.).
  11. Brittany Stovall, New Mexico’s Top 10 Agriculture Commodities, Farm Flavor, 2019 [dostęp 2019-01-29] (ang.).
  12. a b c New Mexico – Services, labour, and taxation, Encyclopedia Britannica [dostęp 2019-01-30] (ang.).
  13. Creepy but captivating Carlsbad Caverns, www.thebeaconnewspapers.com, 14 listopada 2014 [dostęp 2019-01-30] (ang.).
  14. White Sands (ang.). NPS. [dostęp 2014-05-23].
  15. Bandelier National Monument (ang.). NPS. [dostęp 2014-05-23].
  16. Gila Cliff Dwellings National Monument (ang.). NPS. [dostęp 2014-05-23].
{{bottomLinkPreText}} {{bottomLinkText}}
Nowy Meksyk
Listen to this article