For faster navigation, this Iframe is preloading the Wikiwand page for Rowasz.

Rowasz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Rowasz (węg. Székely rovásírás) – pismo runopodobne.

Używane było przed rokiem 1000. Pismo to zbliżone jest do pisma inskrypcji staroturkijskich znad rzeki Orchon w Mongolii z VIII wieku (tzw. run tureckich), z kolei pismo orchońskie jest podobne do pisma w Kodeksie z Rohońca. Również na Węgrzech pisano w czasach przedchrześcijańskich w rowaszu, z tego okresu zachowały się jednak tylko nieliczne teksty. Od momentu wprowadzenia chrześcijaństwa przez Stefana I (I. István) używano alfabetu łacińskiego. Jedynie mówiący dialektem węgierskim Seklerzy, zamieszkujący dziś okręgi Harghita, Covasna i Marusza w Siedmiogrodzie, używali go do ok. 1850 r. Dziś rovásiras ma znaczenie symbolu węgierskości. Jest używany w węgierskich organizacjach skautowych.

Obecnie rowasz używany jest, obok alfabetu łacińskiego, na tablicach przy wjeździe do niektórych miejscowości węgierskich.
Obecnie rowasz używany jest, obok alfabetu łacińskiego, na tablicach przy wjeździe do niektórych miejscowości węgierskich.

Pismo

Alfabet węgierski a á b c cs d dz dzs e é ë f g gy h i í j k ak l ly m
Rowasz
według Forraiego
A (rovásbetű).svg
Á (rovásbetű).svg
B (rovásbetű).svg
C (rovásbetű).svg
Cs (rovásbetű).svg
D (rovásbetű).svg
E (rovásbetű).svg
É (rovásbetű).svg
F (rovásbetű).svg
G (rovásbetű).svg
Gy (rovásbetű).svg
H (rovásbetű, Forrai Sándor).svg
I (rovásbetű).svg
Í (rovásbetű).svg
J (rovásbetű).svg
K (rovásbetű).svg
Mély k (rovásbetű).svg
L (rovásbetű).svg
Ly (rovásbetű).svg
M (rovásbetű).svg
Rowasz
standardowy
A (rovásbetű).svg
Á (rovásbetű).svg
B (rovásbetű).svg
C (rovásbetű).svg
Cs (rovásbetű).svg
D (rovásbetű).svg
Dz (rovásbetű).svg
Dzs (rovásbetű).svg
E (rovásbetű).svg
É (rovásbetű).svg
H (rovásbetű, Forrai Sándor).svg
F (rovásbetű).svg
G (rovásbetű).svg
Gy (rovásbetű).svg
H (rovásbetű).svg
I (rovásbetű).svg
Í (rovásbetű).svg
J (rovásbetű).svg
K (rovásbetű).svg
Mély k (rovásbetű).svg
L (rovásbetű).svg
Ly (rovásbetű).svg
M (rovásbetű).svg
Alfabet węgierski n ny o ó ö ő p q r s sz t ty u ú ü ű v w x y z zs
Rowasz
według Forraiego
N (rovásbetű).svg
Ny (rovásbetű).svg
O (rovásbetű).svg
Ó (rovásbetű, Forrai Sándor).svg
Ö (rovásbetű).svg
Ő (rovásbetű, Forrai Sándor).svg
P (rovásbetű).svg
R (rovásbetű).svg
S (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
T (rovásbetű).svg
Ty (rovásbetű).svg
U (rovásbetű).svg
Ú (rovásbetű).svg
Ü (rovásbetű).svg
Ű (rovásbetű).svg
V (rovásbetű).svg
Z (rovásbetű).svg
Zs (rovásbetű).svg
Rowasz
standardowy
N (rovásbetű).svg
Ny (rovásbetű).svg
O (rovásbetű).svg
Ó (rovásbetű).svg
Ö (rovásbetű).svg
Ő (rovásbetű).svg
P (rovásbetű).svg
Q (rovásbetű).svg
R (rovásbetű).svg
S (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
T (rovásbetű).svg
Ty (rovásbetű).svg
U (rovásbetű).svg
Ú (rovásbetű).svg
Ü (rovásbetű).svg
Ű (rovásbetű).svg
V (rovásbetű).svg
W (rovásbetű).svg
X (rovásbetű).svg
Y (rovásbetű).svg
Z (rovásbetű).svg
Zs (rovásbetű).svg
  • Fonetyka alfabetu odpowiada fonemom dialektu seklerskiego.
  • Alfabet nie zawiera odpowiedników liter używanych tylko do zapisu wyrazów obcych: dz, dzs, q, w, x. Litera y jest używana tylko w digrafach, które są traktowane jako osobne litery, nie złożenia dwóch liter.
  • Występują ligatury więcej niż 2 liter. np. emp emb ent tpru tprus us hegy.
  • Pismo to czasami jest pisane w tzw. kierunku bustrofedon, podobnie jak na glinianych tabliczkach sumeryjskich, tzn. raz w lewo, raz w prawo, przy zmianie kształtu liter, np. db byłoby tą sama literą w co drugim rzędzie.
  • Pisano na glinie, drewnie, papierze i welinie.
  • W niektórych miejscach na Seklerszczyźnie używano rowaszu na nagrobkach słupowych jeszcze pod koniec XIX w.
  • Pismo występuje w Panonii, na Morawach, w Siedmiogrodzie i Mołdawii.

Cyfry

Dwudzielny rabosz zapisany cyframi rowasz z miasta Gilian (Południowa Serbia) – Encykłopiedija sławianskoj fiłołogii, 1911, t. III, s. 31
Dwudzielny rabosz zapisany cyframi rowasz z miasta Gilian (Południowa Serbia) – Encykłopiedija sławianskoj fiłołogii, 1911, t. III, s. 31
Cyfra 1 2 3 4 5 10 50 100 1000 1998
Rowasz
Sz (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
5 (rovásbetű).svg
B (rovásbetű).svg
50 (rovásbetű).svg
100 (rovásbetű).svg
1000 (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
5 (rovásbetű).svg
B (rovásbetű).svg
B (rovásbetű).svg
B (rovásbetű).svg
B (rovásbetű).svg
50 (rovásbetű).svg
100 (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
Sz (rovásbetű).svg
5 (rovásbetű).svg
1000 (rovásbetű).svg

Ten sposób zapisu nieco się różnił na poszczególnych terenach. Cyfry rowaszu są podobne przede wszystkim do etruskich, ale również do wywodzących się z nich rzymskich. Po rozdzieleniu kija cyfry nie mogą być „oszukane”.

Zapisywano je na kijach zwanych rabosz, np. liczbę zwierząt, wysokość kontraktu czy wielkość udzielonej pożyczki. Dzielono je wzdłużnie, a każda ze stron transakcji otrzymywała jedną sztukę np. po redykach – unikano w ten sposób konfliktów z rozdzielaniem stada po upływie kontraktu[1].

System numeryczny w rowaszu najprawdopodobniej został przejęty już po przybyciu plemion seklerskich na tereny naddunajskie.

Historia

Najstarszy opis pisma pochodzi z XIII wieku. Pierwszy raz zanotowane w historycznym źródle pisanym – w kronice Szymona z Kézy. Przykładowy alfabet seklerski z 1483 roku zachował się w bibliotece zamku Mikulovo na Morawach (Nikolsburg).

Z czasów Awarów pozostały dwa napisy w skarbie z Nagyszentmiklós (Gross Sankt Nikolaus / San Nicolae) oraz na zapince znalezionej w Szarvas. Interpretacja inskrypcji z Nagyszentmiklós jako rowaszu jest dyskusyjna, a teorii, w jakim alfabecie i w jakim języku zostały one zapisane, jest wiele, żadna jednak nie jest dostatecznie przekonująca. Wedle jednej z nich, autorstwa węgierskiego uczonego Gábora Vékonyego, są to napisy węgierskie wykonane pismem przypominającym greckie.

W XV wieku w kołach humanistów, zebranych wokół dworu króla Macieja Korwina, wzrosło zainteresowanie rowaszem jako „pismem tajemnym”.

Pierwszą książkę poświęconą alfabetowi seklerskiemu napisał w 1598 János Telegdi.

Kontrowersje

W starych zapisach występuje więcej runów (liter) niż w powyższym alfabecie.

Istnieją przypuszczenia, że system numeryczny został przejęty z innego źródła niż alfabet, w związku z czym powinno się rozdzielać rozważania na temat pochodzenia pisma od systemu zapisu liczb, znanego na szerszych terenach pod nazwą rabosz. Uzasadniane jest to podobieństwem cyfr rowaszu do cyfr etruskich, zaś pochodzenie alfabetu wywodzi się zwyczajowo z azjatyckich stepów.

Przypisy

  1. Kazimierz Moszyński: Kultura ludowa Słowian. T. II. Gebethner, 1929–1939, s. 1612 nn.

Bibliografia

  • Joanna Dzięciołowska, Rowasz – pismo karpackich Szeklerów, w: Płaj. Almanach karpacki nr 28 (wiosna 2004), ISSN 1230-5898.
  • Győző Libisch, Tanuljunk róni – az egységes magyar rovásírás abécéje és szabályai, Budapeszt 1998.

Linki zewnętrzne

{{bottomLinkPreText}} {{bottomLinkText}}
Rowasz
Listen to this article

This browser is not supported by Wikiwand :(
Wikiwand requires a browser with modern capabilities in order to provide you with the best reading experience.
Please download and use one of the following browsers:

This article was just edited, click to reload
This article has been deleted on Wikipedia (Why?)

Back to homepage

Please click Add in the dialog above
Please click Allow in the top-left corner,
then click Install Now in the dialog
Please click Open in the download dialog,
then click Install
Please click the "Downloads" icon in the Safari toolbar, open the first download in the list,
then click Install
{{::$root.activation.text}}

Install Wikiwand

Install on Chrome Install on Firefox
Don't forget to rate us

Tell your friends about Wikiwand!

Gmail Facebook Twitter Link

Enjoying Wikiwand?

Tell your friends and spread the love:
Share on Gmail Share on Facebook Share on Twitter Share on Buffer

Our magic isn't perfect

You can help our automatic cover photo selection by reporting an unsuitable photo.

This photo is visually disturbing This photo is not a good choice

Thank you for helping!


Your input will affect cover photo selection, along with input from other users.