Rozbark - Wikiwand
For faster navigation, this Iframe is preloading the Wikiwand page for Rozbark.

Rozbark

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Rozbark
Dzielnica Bytomia

Okolice kościoła św. Jacka z lotu ptaka
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miasto Bytom
Data założenia przed 1250
W granicach Bytomia 1927
Powierzchnia 8,03[1] km²
Populacja (2018)
• liczba ludności

17061[2]
• gęstość 2125 os./km²
Strefa numeracyjna 032
Tablice rejestracyjne SY
Położenie na mapie Bytomia
50°20′42″N 18°56′02″E/50,345000 18,933889
Portal Polska

Rozbark (niem. Rossberg) – dzielnica Bytomia. Do 1927 roku osobna gmina wiejska leżąca na wschód od murów miejskich Bytomia.

Nazwa

Prawdopodobnie pierwsza wzmianka o miejscowości w formie Rosenberg pochodzi z ok. 1250 roku. Nazwa była później notowana także w formach Rosenbergk (1654)[3] Rozbark (1695), Rozbarg (1724), Rosberg (1743), Rosberg (1780), Rosberg (1783), Rossberg (1845), Rossberg (1864), Rossberg (1886), Rozbork (Rossberg) (1900), Rozbark (Rossberg) (1920)[4].

Nazwa wywodzi się od wschodnio-środkowo-niemieckich wyrazów pospolitych rosen ‘różany’ i berg ‘góra’ (‘góra rózana’). Została ona fonetycznie spolszczona jako Rozbark. W procesie adaptacji nazwy do języka polskiego dokonała się substytucja wschodnio-środkowo-niemieckiej postaci *Ros(en)berg z regularnym przejęciem członu -berg jako - bark. Skrócenie pierwszego członu mogło być skutkiem tendencji do redukcji sylab nieakcentowanych w języku niemieckim[5]. W wymowie gwarowej: rosbark[4].

Historia

Czasy piastowskie

Rozbark na mapie z około 1800 roku
Rozbark na mapie z około 1800 roku
„Ul” od strony ulicy Korfantego, fot. 2016 r.
„Ul” od strony ulicy Korfantego, fot. 2016 r.
Szyb Barbara zlikwidowanej KWK Rozbark, fot. 2008 r.
Szyb Barbara zlikwidowanej KWK Rozbark, fot. 2008 r.
Park Mickiewicza w 2018 roku
Park Mickiewicza w 2018 roku

Według legendy, właśnie na Różanym Wzgórzu (znanym też jako Srocze Wzgórze) miał głosić kazania święty Jacek Odrowąż ze szlacheckiego rodu Odrowążów[6]. Dla jego uczczenia powstała w tym miejscu drewniana kaplica (prawdopodobnie około 1740 roku), a następnie murowany kościółek (1801[7]). Obecny kościół św. Jacka powstał w latach 1908-11.

W 1441 roku spłonęły wszystkie zabudowania wioski Rozbark[8].

6 lipca 1459 roku Rozbark został sprzedany Konradowi IX Czarnemu za 1700 grzywien przez Wacława I cieszyńskiego[9].

W 1474 roku nastąpiło spustoszenie Rozbarku podczas wojny o czeską sukcesję po śmierci Jerzego z Podiebradów[8].

Nowożytność

16 sierpnia 1459 roku Rozbark znalazł się w granicach Węgier rządzonych podówczas przez Macieja Korwina[9]. Po jego śmierci, na mocy pokoju w Ołomuńcu, w 1490 roku Rozbark ponownie należał do Królestwa Czech Władysława II Jagiellończyka[9].

W 1526 roku Rozbark przeszedł we władanie austriackich Habsburgów, a następnie Jerzego Hohenzollerna i jego syna Jerzego Fryderyka. Po śmierci Jerzego Fryderyka Hohenzollerna Rozbark stanowił od 1603 roku własność elektorów brandenburskich[10].

Kolejny poważny pożar zniszczył zabudowania Rozbarku w 1582 roku[7].

Dalsze zniszczenia wioski wiązały się z wojną trzydziestoletnią, w październiku 1643 roku Szwedzi dokonali napaści na mieszkańców, doszło również do powieszeń kilku z nich[7]. W czasie tejże wojny, dzięki poparciu cesarza Austrii, Rozbark otrzymał Łazarz I Starszy Henckel von Donnersmarck[10].

Na mocy pokoju wrocławskiego z 11 czerwca 1742 roku Rozbark otrzymał król Prus Fryderyk II Wielki[10].

XIX-XX wiek

Najszybszy rozwój miejscowości miał miejsce od początku XIX wieku i wiązał się z wydobyciem tu węgla kamiennego w kopalni Heinitz oraz rud cynku i ołowiu w kopalni Fiedlersglück[9]. Do uruchomienia w Bytomiu kolei, źródłem utrzymania mieszkańców Rozbarku była ponadto spedycja konna.

Dynamiczny rozwój przemysłu wydobywczego wiązał się z piętnastokrotnym wzrostem liczby ludności Rozbarku na przestrzeni lat od 1858 do 1927[9]:

Łaźnia łańcuszkowa w kopalni rud cynku Jenny-Otto
Łaźnia łańcuszkowa w kopalni rud cynku Jenny-Otto

Pierwsza szkoła w Rozbarku, obsługiwana początkowo przez jednego nauczyciela, powstała w 1842 roku. Druga, dwunastoklasowa szkoła została zbudowana w 1885 roku, trzecia, dziesięcioklasowa szkoła powstała w 1895 roku. Czwarta, dwunastoklasowa, została otwarta w 1901 roku, kolejna, dwudziestoklasowa w 1906 roku. W 1911 roku powstała szósta szkoła w Rozbarku[11].

W 1879 roku uruchomiono pierwszy mały pięcioizbowy szpital, który dysponował 8 łóżkami[9].

W 1894 roku uruchomiono pierwszą wąskotorową linię tramwajową biegnącą przez Rozbark, na trasie z Gliwic do Piekar Śląskich[12].

Na początku XX wieku w Rozbarku działały liczne polskie organizacje m.in. Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” założone przez Henryka Wójcika, Związek Towarzystw Polek oraz chór Halka. W 1910 roku w miejscowości mieszkało 868 mieszkańców z czego 834 deklarowało język polski, a 34 niemiecki. W wyborach komunalnych jakie odbyły się w listopadzie 1919 roku 261 głosów oddano na polską listę uzyskując 10 z 12 mandatów. Podczas plebiscytu na Śląsku większość mieszkańców Rozbarku poparła przyłączenie do Polski. Za Polską głosowało w nim 254 wotantów, a za Niemcami 153[13].

Miejscowość objęły walki w czasie powstań śląskich. 7 maja 1921 roku w III powstaniu zajęli ją powstańcy z 4 baonu strzeleckiego Karola Brandysa. 25 maja powstańcy ze wsparciem baonu Teodora Mańczyka z Podgrupy „Linke” odparli natarcie sił niemieckich Wilhelma Schustera idące z terenów zachodniego Górnego Śląska. Miejscowość do końca powstania pozostała w rękach powstańców jednak po jego zakończeniu znalazła się w granicach Niemiec. Z powodu skomplikowanego przebiegu linii granicznej w latach 1922-1937 przez dzielnicę przejeżdżał polski tramwaj, nie zatrzymując się jednak na niemieckim terytorium[14]. W 1925 roku przy obecnej ul. Siemianowickiej rozpoczęto budowę kopalni rud cynku i ołowiu Deutsch-Bleischarleygrube.

Rozbark, podówczas część Republiki Weimarskiej, został przyłączony do Bytomia w 1927 roku[9][13].

W 1945 roku Bytom wraz z resztą Górnego Śląska został przyznany Polsce[15].

W dzielnicy Rozbark znajdują się trzy powojenne, duże osiedla: Pogoda, Osiedle Zawadzkiego i Osiedle Arki Bożka.

Zabytki

  • neoromański kościół św. Jacka z lat 1908-11.
  • Dom Polski „Ul” z końca XIX wieku. Siedziba polskich organizacji w latach 1910-1922
  • eklektyczny budynek starostwa powiatowego z 1897 roku, obecnie fila Muzeum Górnośląskiego
  • dawny dom Bractwa Strzeleckiego z 1912 roku, obecnie Śląski Teatr Tańca

Słynni mieszkańcy

Zobacz też

Przypisy

  1. Michał Brzezinka, Wojciech Brol: Prognoza oddziaływania na środowisko projektu strategii rozwoju miasta Bytom 2020+. Bytom: 2014-07, s. 49.
  2. http://44mpa.pl/wp-content/uploads/2018/10/BYTOM_MPA_dokument.pdf
  3. Archiwum Państwowe w Katowicach, Zbiór dokumentów byłego Archiwum Miejskiego miasta Bytomia, „(({czasopismo))}” (12/650/0/2/487) [dostęp 2020-05-20], 1654, 10 III, Świerklaniec: Gabriel hr. Henckel do NN burmistrza miasta Bytomia nakazuje przesłuchanie Walentego Niko („Nyko”), chłopa z Rozbarku („Rosenbergk”), i ślusarza, Józefa Packmauera („Pakmauer”), odnośnie do poranienia tegoż Niko podczas strzelania; podejrzanym jest (b. im.) Żyłka.czasopismo
  4. a b Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska. pod red. Stanisławy Sochackiej. T. 11, Poż-Roz. Opole: Wydawnictwo Instytut Śląski, 2004, s. 145. ISBN 83-7126-190-X.
  5. Barbara Czopek-Kopciuch: Adaptacje niemieckich nazw miejscowych w języku polskim. Kraków: Polska Akademia Nauk. Instytut Języka Polskiego, 1995, s. 54. ISBN 83-85579-33-8.
  6. Drabina 1991 ↓, s. 107.
  7. a b c Drabina 1991 ↓, s. 110.
  8. a b Drabina 1991 ↓, s. 108.
  9. a b c d e f g Drabina 1991 ↓, s. 113.
  10. a b c Drabina 1991 ↓, s. 114.
  11. Drabina 1991 ↓, s. 111.
  12. Soczówka 2012 ↓.
  13. a b Encyklopedia powstań... 1982 ↓.
  14. Dziwna granica ↓.
  15. Drabina 1991 ↓, s. 114-115.

Bibliografia

  • Dziwna granica. Georg Eckert Institut / Technische Universität Braunschweig. [dostęp 2017-01-09].
  • Idzi Panic: Wczesnośredniowieczne osadnictwo w kasztelanii bytomskiej. W: Z dziejów dzielnic Bytomia. Jan Drabina (red.). Bytom: Towarzystwo Miłośników Bytomia, 1991, seria: Magazyn Bytomski tom VIII.
  • Jan Drabina: Rozbark. W: Z dziejów dzielnic Bytomia. Jan Drabina (red.). Bytom: Towarzystwo Miłośników Bytomia, 1991, seria: Magazyn Bytomski tom VIII.
  • Hasło „Rozbark”. W: Encyklopedia powstań śląskich. Franciszek Hawranek (red.). Opole: Wydawnictwo Instytutu Śląskiego, 1982, s. 484.
  • Andrzej Soczówka. Zarys historii komunikacji tramwajowej na obszarze konurbacji katowickiej. „Acta Geographica Silesiana”, s. 61, 65, 2012. Uniwersytet Śląski. Wydział Nauk o Ziemi / Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego. Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego. ISSN 18975100. 
{{bottomLinkPreText}} {{bottomLinkText}}
Rozbark
Listen to this article