For faster navigation, this Iframe is preloading the Wikiwand page for Stratosfera.

Stratosfera

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Pionowy podział atmosfery ziemskiej z zachowaną skalą wysokości
Pionowy podział atmosfery ziemskiej z zachowaną skalą wysokości

Stratosfera – druga, licząc od powierzchni, warstwa atmosfery planety, w której ma miejsce inwersja temperatury. Jest położona nad troposferą, od której dzieli ją tropopauza, a pod mezosferą, od której oddziela ją stratopauza.

Stratosfera ziemska

Warstwa ta zaczyna się od wysokości ok. 10 km nad powierzchnią Ziemi na średnich szerokościach geograficznych, a kończy na wysokości ok. 50 km. W obszarach równikowych jej dolna granica (tropopauza) znajduje się wyżej, nawet do 20 km, a w obszarach podbiegunowych zimą obniża się do 7 km[1].

Obłoki perłowe widziane z powierzchni Ziemi
Obłoki perłowe widziane z powierzchni Ziemi

W dolnej części stratosfery panuje prawie stała temperatura powietrza, w górnej stratosferze ze wzrostem wysokości temperatura rośnie[2]. Temperatura w górnej części osiąga 0 stopni Celsjusza, przy tym ciśnienie spada do 1 hektopaskala. Skutkiem tego jest stabilność termodynamiczna tej warstwy: turbulencje są małe i mieszanie pionowe jest słabe. Z tego powodu jest ona uwarstwiona (stratyfikowana), co dało jej nazwę[1][3]. Mała zawartość pary wodnej sprawia, że chmury występują w niej rzadko i tylko w obszarach polarnych zimą. Te polarne chmury stratosferyczne często cechuje silna iryzacja, czemu zawdzięczają nazwę obłoków perłowych[3].

Za wzrost temperatury w stratosferze odpowiada absorpcja słonecznego promieniowania ultrafioletowego przez ozon[1]. To w niej znajduje się warstwa ozonowa. Produkcja ozonu zachodzi głównie w niskich i średnich szerokościach geograficznych, w obszarach polarnych powstają tzw. dziury ozonowe związane z reakcjami chemicznymi zachodzącymi na chmurach stratosferycznych. Bardzo ograniczone mieszanie sprawia, że substancje które dostały się do stratosfery pozostają w niej na długo; dotyczy to m.in. freonów szczególnie niszczących ozon, pyłu wulkanicznego i spalin rakiet[1][3].

Stratosfera skupia około 20% masy powietrza[4]. Występują w niej różne fale atmosferyczne i pływy, które mogą przenosić energię z troposfery, powodując lokalne ogrzewanie[1]. W dolnej stratosferze występują prądy strumieniowe, przenoszące masy powietrza[4]. Do zjawisk występujących w stratosferze należą rzadkie błękitne smugi, wyładowania elektryczne do jonosfery występujące ponad chmurami burzowymi[1].

Pierwszymi stworzonymi przez człowieka obiektami, które dotarły do stratosfery, były pociski armatnie wystrzelone z działa paryskiego podczas I wojny światowej[5]. Współcześnie samoloty pasażerskie wykonują loty w dolnej stratosferze, aby uniknąć turbulencji[1].

Odkrywcami stratosfery są dwaj meteorolodzy: Francuz Léon Teisserenc de Bort i Niemiec Richard Assmann[6].

Stratosfery innych planet

Ze względu na nieobecność obszaru inwersji temperatury, atmosfery Wenus[7] i Marsa nie mają stratosfery: w ich przypadku bezpośrednio ponad troposferą znajduje się mezosfera[8]. Na Marsie zawartość ozonu w atmosferze jest zbyt niska, aby zauważalnie wpływać na jej stan termiczny; w okresie intensywnych burz pyłowych absorpcja i reemisja promieniowania przez pył może wywoływać efekt inwersji temperatury, imitujący obecność stratosfery[9].

Warstwę tę jednak definiuje się w przypadku atmosfer planet–olbrzymów oraz Tytana, księżyca Saturna[10]. Za absorpcję ultrafioletu i ogrzewanie stratosfery wszystkich czterech planet-olbrzymów w Układzie Słonecznym odpowiada metan[11]. Dobrze rozwinięta stratosfera Jowisza jest ogrzewana przez absorpcję promieniowania słonecznego przez metan i aerozole atmosferyczne tworzone z niego w reakcjach fotochemicznych; podobne aerozole występują także w atmosferach Saturna i Tytana[10]. Niewielkie ilości wody w stratosferze Saturna są efektem opadu materii z pierścieni wokół planety. Stratopauza na Jowiszu i Saturnie występuje tam, gdzie ciśnienie osiąga wartość około 1 hektopaskala[10].

W 2015 roku po raz pierwszy zidentyfikowano stratosferę planety pozasłonecznej, gorącego jowisza o oznaczeniu WASP-33 b. Warstwa w której zachodzi inwersja temperatury została rozpoznana w widmie podczerwonym planety. Ze względu na bardzo wysoką temperaturę stratosfery (ok. 3300 °C) za absorpcję nie może odpowiadać ozon ani węglowodory; najprawdopodobniej tę rolę pełni tlenek tytanu[12].

Zobacz też

Przypisy

  1. a b c d e f g Stratosphere – overview. [w:] Center for Science Education [on-line]. University Center for Atmospheric Research, 2011. [dostęp 2017-02-06]. (ang.).
  2. Skład i budowa atmosfery. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej. [dostęp 2017-02-06].
  3. a b c Stratosphere and mesosphere. [w:] Encyclopedia Britannica [on-line]. [dostęp 2017-02-06]. (ang.).
  4. a b The Layered Atmosphere. W: Pidwirny, M.: Fundamentals of Physical Geography. Wyd. 2. 2006.
  5. 21 cm / 24 cm Paris-Geschutz (Paris Gun) Long-Range, Super-Heavy Railway Gun. MilitaryFactory.com. [dostęp 2017-02-06]. (ang.).
  6. 1.3 The discovery of the stratosphere. W: Karin G. Labitzke, Harry van Loon: The Stratosphere: Phenomena, History, and Relevance. Springer Science & Business Media, 2012. ISBN 3-642-58541-8.
  7. Chamberlain i Hunten 1990 ↓, s. 38.
  8. Chamberlain i Hunten 1990 ↓, s. 44.
  9. Francisco González-Galindo, The Martian upper atmosphere, „Lecture Notes and Essays in Astrophysics”, 3, 2008, s. 151–162, Bibcode2008LNEA....3..151G, ISBN 8493609801.
  10. a b c Chamberlain i Hunten 1990 ↓, s. 52–56.
  11. Katharina Lodders: Atmospheric Chemistry of the Gas Giant Planets. [dostęp 2017-02-07].
  12. NASA’s Hubble Telescope Detects ‘Sunscreen’ Layer on Distant Planet. NASA, 2015-07-31. [dostęp 2017-02-07]. (ang.).

Bibliografia

  • Joseph W. Chamberlain, Donald M. Hunten: Theory of planetary atmospheres: an introduction to their physics and chemistry. Wyd. 2. Academic Press, 1990, seria: International Geophysics Series. ISBN 0-12-167252-2.
{{bottomLinkPreText}} {{bottomLinkText}}
Stratosfera
Listen to this article

This browser is not supported by Wikiwand :(
Wikiwand requires a browser with modern capabilities in order to provide you with the best reading experience.
Please download and use one of the following browsers:

This article was just edited, click to reload
This article has been deleted on Wikipedia (Why?)

Back to homepage

Please click Add in the dialog above
Please click Allow in the top-left corner,
then click Install Now in the dialog
Please click Open in the download dialog,
then click Install
Please click the "Downloads" icon in the Safari toolbar, open the first download in the list,
then click Install
{{::$root.activation.text}}

Install Wikiwand

Install on Chrome Install on Firefox
Don't forget to rate us

Tell your friends about Wikiwand!

Gmail Facebook Twitter Link

Enjoying Wikiwand?

Tell your friends and spread the love:
Share on Gmail Share on Facebook Share on Twitter Share on Buffer

Our magic isn't perfect

You can help our automatic cover photo selection by reporting an unsuitable photo.

This photo is visually disturbing This photo is not a good choice

Thank you for helping!


Your input will affect cover photo selection, along with input from other users.